Zen heeft zelf geen vorm, maar we hebben vormen nodig om Zen tot uiting te brengen.

De term Zenga bestaat uit de karakters Zen 禅 en Ga 画. Zen is de verlichting van Boeddha. Zen is geen geloofsleer en is wars van ideologie. Zen is weten en zien, niet geloven. Zen is geworteld in het huidige moment, voortdurend veranderend, nooit stil. Zen kun je niet vastpinnen. Zen is. Zen is niet. Zen is bevrijding van beperkende gedachten en begrenzende gezichtspunten. In onze voortdurend veranderende wereld is Zen het onafgebroken proces van zelfverwezenlijking.

Zenga betekent Zen zien via de lens van de schilderkunst. Zenga’s getuigen van de Zen-idealen en sporen de kijker ertoe aan zich te verdiepen in de betekenis van een schilderij, en bij uitbreiding in zichzelf. Een Zenga is een leermiddel, een prikkel die ons doet ontwaken, een manier om het bewustzijn te verruimen, een aansporing om beter te worden, een beeld dat inspireert tot mededogen, een statement over sociale verantwoordelijkheid. Zen-kunst is bedoeld om te inspire­ren, te onderrichten en inzicht te verschaffen.

De eerste Zenga’s werden in China gemaakt. De Zenga-kunst kwam tijdens de Edo-periode in Japan tot volle ontplooiing. De thema’s variëren van het klassieke boeddhistische pantheon (Boeddha’s, bodhisattva’s en grote patriarchen) tot de meest gewone handelingen uit het dagelijkse leven. Noem een onderwerp en er is wellicht een Zenga over gemaakt, inclusief cartoons van Boeddha of goden die een wind laten, Zen-meesters die de roep van de natuur beantwoorden en mensen die de liefde bedrijven. In menig opzicht is een Zenga eigenlijk antikunst. Een Zenga is nooit louter bedoeld als decoratie, iets dat gewoon mooi is. Fouten of slordigheden worden nooit gecorrigeerd. Zo is het niet ongewoon om een Zenga te zien vergezeld van een zin als ‘Oeps, ik ben een karakter vergeten’. Vertoont een Zenga druipsporen, spatten of afdrukken van kattenpoten, dan is dat des te beter. Sengai schreef:

Mijn spel met penseel en inkt is geen kalligrafie of schilderen; Gewoon schilde­ren gebeurt methodisch; Sengai schildert zonder methode. Zoals Boeddha zei: ‘De echte wet is géén wet’.

De hoogste vorm van wijsheid in Zen is de dingen nooit al te serieus te nemen, en al zeker jezelf niet. In de Zengakunst wordt zo ongeveer met alles de spot gedreven, ook met Boeddha en de kunstenaar zelf. In de Zenga’s die in deze tentoonstelling te zien zijn varieert de humor van subtiel tot hilarisch.

Een goede Zenga heeft meteen effect. Dat effect kan veel krachtiger zijn en langer duren dan het effect van iets dat je ziet in een boek. Aangezien het een erg compact medium is, moet een meester de essentie van zijn onderricht erg beknopt kunnen uitdrukken, in plaats van ellenlange teksten te schrijven. Zenga is spreken met een penseel: ‘Ik geef les met een penseel en inkt in plaats van met mijn tong. Je begrijpt de betekenis van de woorden met je ogen.’ Door hun frisheid en vitaliteit overstijgen Zenga’s de grenzen van tijd en ruimte, ze raken nooit verouderd. De Zenga-kunst geniet, dankzij tentoonstellingen zoals deze, in tal van landen van een ruimere erkenning. Liefhebbers van het genre vindt men nu overal ter wereld.

Seeing Zen laat ons kennismaken met 60 Zenga-meesterwerken uit de Kaeru-An-collectie van Felix Hess, het is misschien wel de grootste westerse Zengacollectie, goed voor 560 stukken. De hier tentoongestelde Zenga’s dateren van de 14e tot de 20e eeuw. Er zitten heel wat werken bij van de grootste Zenga-meesters, zoals Fügai, Hakuin, Sengai, Göchö, Tesshü en Nantenbö. Kijk, geniet en en laat u inspireren.

« Door hun frisheid en vitaliteit overstijgen Zenga s tijd en ruimte ze ogen nooit verouderd.
In Villa Empain kan je 60 Zenga meesterwerken ontdekken.
»

Kunst Letters, december 2016